به ئاگاداری هه موو دۆستانی ئازیزمی ده گه یه نم كه ما ڵه كه م بۆ
ئه م ناو نیشانه تازه یه ده گوێزمه وه:
له هه واری نوێ چاوه ڕێتانم
ادامه مطلب
تربیت و دموکراسی (1)
دموکراسی در معنی حقیقی خود از چارچوب فرمانروایی مردم عدول کرده و پا به وادی فرمانروایی خود بزرگداشت انسان نهاده است. به عبارتی دیگر از قلمرو سیاست پا فراتر گذاشته ودر قلمرو زندگانی اجتماعی و حتی فردی نیز جا گرفته است .به منظور دوری از خطرات دموکراسی که جهل و نادانی از اهم آن هاست ، تربیت وارد عمل شده و در پرورش انسانهای دموکراتیک نقش خود را ایفا نموده است .به نوعی که پایبند بودن دموکراسی همیشه بر بنیاد تربیت بوده است .آن تربیتی که به سازمانهای آموزشی محدود نشده ، بلکه به کل جامعه و به همه ی نهادهای آن و به زندگانی فردی و اجتماعی بازگشته است .آموزش و پرورش که زمینه ساز دموکراسی است ، بر پدید آوردن آمادگی و شوق به شرکت در کارهای سیاسی واجتماعی ، بردباری در برابر اندیشه های گوناگون و حتی مخالف تکیه می کند . با آموزش و پرورش دموکراسی به بافت زندگانی اجتماعی راه می یابد . در غیر این صورت دموکراسی ناچار به فنا می گردد . هم چنان که جان دیویی می گوید :" دموکراسی اگر طبیعتی فقط سیاسی داشته باشد و به گوشت و خون مردم راه نیابد ، نابود می گردد" . آموزش و پرورش در راه یافتن دموکراسی به گوشت و خون مردم نقش اصلی را ایفا می کند .دموکراسی بر آزادی تکیه زده است . آزادی ای مانند حق و آزادی ای همچون روش .با نفوذ این دو نوع آزادی ، دموکراسی به کلاسها ی درس و در کل به سیستم آموزش و پرورش وارد شده است و از توزیع ناعادلانه ی قدرت و امکانات در کلاس درس کاسته است و دانش آموز فردی عالم و عادل وحق طلب پرورش می یابد . آموزش و پرورش هم چنین می تواند سه بعد دموکراسی( فراخنا ، ژرفنا ، دورنما ) را تحقق بخشد .
تربیت مبتنی بر دموکراسی به افراد فرصت می دهد که خود را آن گونه حس و تجربه کنند که هستند و نه آن گونه که جامعه تحمیل می کند و یا اجبارها و الزامها ی تاریخی ، نژادی و قومی طلب می کند .
یاسپرس فیسوف بزرگ وجودی ، دموکراسی و تربیت را از یکدیگر جدا ناپذیر می داند . او آنها را با هم می خواهد و جامعه را بدون آن دو ناکامل می داند . یاسپرس کارآمدی دموکراسی را نتیجه ی تحول منش آدمیان و راه یافتن آزادی و خردمندی به بافت زندگانی فردی و اجتماعی می شمارد . دموکراسی نوین با توجه به جامعه ی شبکه ای که کاستلز از آن سخن به میان آورده است ، رسالتی بس سنگین به عهده دارد . در تفکر جامعه ی شبکه ای تفاوت ها و اختلاف ها حذف نمی شوند ، بلکه حفظ می گردند و با اتکای فرد نوین کثرت گراست .توانایی حرکت در شبکه بر اساس اصل گفتگو و احترام متقابل شکل می گیرد .در این مرحله از زندگانی با چنین بافتی باید راه های معنا کردن مشکلات وکنار آمدن با تضادها و گذر کردن از تعارض ها را آموزش داد.
له شاری كانی عاشقان فازڵاو ده خۆنه وه
ئه وانه ی شاره زای شاری سه قز ن ده زانن كه ئه مشاره خاوه نی چه ند ین كانی پڕئاوه كه كورد گوته نی ئاوه كه یان ده ڵێی چاوی قڕژاڵه و هه ركه س جارێك ئاوی له هه ر كامێكیان خواردبێته وه ، ره نگه به ئاوی حه وزه گه وره ی بۆكانیش رازی نه بێ. له زۆربه ی گه ڕه كه كۆنه كانی شار ئه م كانیانه ره وانن ودایمه خه ڵكیا ن به سه ره وه یه .ئه گه ر ئه و كانیانه وه كوو حه وزه گه وره ی بۆ كان حه وزی تایبه تیان بۆ دروست بكرێ و به تێكنۆلۆژیای نوێ بۆ شوێنی تایبه تی بگوێزرێته وه وپاش كۆبوونه وه ی هه موویان به سه ر شاردا دابه ش بكرێن ، ره نگه ئاوی شاری سه قز له ئاوی زۆربه ی شاره كانی كوردستان خاوێنتر و گه شتر بووایه ت .
به ڵام به داخه وه له وه تی ئاوی شار له سه دی شاره وه دێنن و ئاوی ماڵه كانی پێ دابین ده كه ن ، كه س چاوی به ئاوی گه ش وجوان وچاوقڕژاڵی نه كه وته وه .هه موو هاوینان خه ڵكی شار له زه ردی و لێڵی و بۆ گه نیوی ئاوی شار له ئازار دان . ده ڵێن كاتێ به رپرسان له شاره كانی تره وه بۆ سه قز دێن ، له ئاوی سه قز ناخۆنه وه و پێیان پیسه .
ئێستاش ئه وه بۆ بیست رۆژ ده چێ كه ئاوی سه قز به ته واوی بۆ گه ن و زه رد و لێڵه و مرۆڤ به دیتنی هێڵنجی دێت .
ئه م بارودۆخه بۆته هۆكه خه ڵك له باری ده روونیشه وه حاڵیان باش نه بێت و به ئازاری رۆحیشه وه بتلێنه وه . ده مێك ده ڵێن فازڵاوی تێ شكاوه و جارێك ده ڵێن به خاوێنكردنه وه ی لووله كان ئه م حاڵه ته ی به سه ر هاتووه . به ڵام راستییه كه ی ئه وه یه كه ئه م شاره ئاوه كه ی به ته واوی پیسه و له بۆن ره نگ و تامیدا ئه وه به ئاشكرایی دیاره . راستی له مانه تاڵتر ئه مه یه كه به داخه وه تا ئێستا هیچ كارێك بۆ ئه م كێشه گه وره یه نه كراوه و خه ڵكی سه قز ئه شێ ساڵانی دواتریش له م ئاوه زه رد وبۆ گه ن و لێڵه بێ به ش نه بن .
ئه گه ر موعتادی لێگه ڕێ
گه رمای نیوه ڕۆیه. بۆ خوارد نی فراوێن و حه سانه وه یه كی سێ سه عاته هاتۆته وه بۆ ماڵ. كات ژومێر 4 ونیو له پۆلی رێنووسی كوردی ئاماده ده بێت. چاوه كانی غه مێكی قووڵی تێدا به دی ده كرێ. بێ تاقه ت و شڵه ژاو دیاره. وه كوو رۆژانی تر له باسه كاندا به شدار نابێت. هه موو قسه خۆشه كانی له بیر چوونه ته وه. له سه ره تادا به م حاڵه ته م جێهێشت و به هیوابووم هێندێك هێور ببێته وه. به ڵام بێ ئارامی ئه وكی به رنا دا. بۆ ئه وه ی له و حاڵه ته ی ده ربێنم، داوام لێكرد شێعرێك بخوێنێته وه. زۆر به بێ وازی گووتی: مامۆستا داوای لێبووردن ده كه م، هیچم ئاماده نه كردووه. ئه مجار زانیم كه بێ ئارامیه كه ی هۆیه كی به هێزی له پشته. گوتم: چیه بێ ئارام دیاری؟ به چاوه پڕ له خه مه كانیه وه لێی ڕوانیم و به ئه وكی پڕله گریانه وه گوتی: بۆ مامۆستا ئارامی ماوه؟
گوتم : نا به داخه وه سه رده می ئارامیه كان به سه ر چووه. ئێستا تۆ بڵێ چی رووی داوه؟
دیسان پێشی به گریانه كه ی گرت و زۆر به دڵپڕیه وه ئاوا وڵامی دامه وه: مامۆستا گیان ئه مڕۆ كه بۆ نه هار چوومه وه وه ك هه موو رۆژانی تر به كه یف خۆشیه وه خۆم به ماڵدا كرد . شاد و پڕ وزه له سه ر سفره دانیشتم. پاش هه ندێك خۆ به خواردنه وه خه ریك كردن، د یتم زاق و زریقی پێرێژن وتاقه منداڵی ماڵه هاوسێمان هه ستا. سه ره تا پێم وابووكه ده مه قاڵه یه كی ئاسایی یه وبه س. به ڵام كه شته كه درێژه ی كێشا، منیش دڕد ۆنگ بووم و خۆم پێ نه گیراو به په له هاتمه ده رێ. دیتم باوكی منداڵه كه ده ستی كوڕه چوارساڵه كه ی گرتووه و زۆر به توندی له گه ڵ دایكی خۆی كه دایه گه وره ی منداڵه كه یه ئه دوێ و داوای سجیلی كوڕه كه ی ده كات. گوتم دایه خانم به ڵا دوور بێت ئه وه چ باسه؟ به گریانه وه گوتی: رۆڵه گیان خۆ گوێت لێیه كه ئه م هه تیوه پیس و موعتاده م داوای سجیلی كوڕه كه ی ده كات و ده یه وێ بیفرۆشێ. ئێمه هه موو خه ڵكی گه ڕه ك ده مانزانی كه ئه م منداله چاره ره شه ، دایك وباوكی سه ره ڕای موعتادی ئایدزیشیان هه یه و تا ملان له نه دامه تیه كاندا نوقم بوون . ئێسته داخی سه رباری داخان ئه وه یه كه : ئاخۆ ئه م منداڵه هه ژاره ش ئایدزی هه یه ؟!! ئاخۆ ئه م پیاوه سه رلێشێواوه ئه م منداڵه بێ گوناحه به كێ ده فرۆشێ؟!! چ داهاتوویه ك له پێش نه وه یه كی تری سه رلێشێواوی ئه م گه له هه ژاره دایه ؟!!ئاخۆ .............
(پێشكه ش به مامۆستای دڵسۆز فه رزادی كه مانگه ر)
مامۆستا
ئه ی موعه لیم جاڕه نێرگز دژ به ده شتی شۆره كات
ئیسته بۆ نه خشانی گوڵزار تۆی نه ناسی سات و كات
گه ر به عیسای دابوویه زدان ڕۆحی نوێ به خشینه كه ی
دای به تۆش ئه م موعجزه تا پێی بده ی كۆمه ڵ نه جات
شه و له سه ر ته ختی زه مانا وه ك زووحاكێ بوو به شا
جیا له تاران چی بێ چاری كاتێ رۆژی ڕووت هه ڵات
كاتێ خۆرت هاته ئاسۆ كه وته ڕێ كاروانی ژین
شاسواری چینی تۆیه وابه ره و لووتكه ی ده بات
ئه و گوڵانه ی تۆ له باغا باغه وانیت بۆ ده كرد
بوونه رۆحی كۆمه ڵی مه گشتی سه ر تۆپی وڵات
بۆ مرۆڤ و به ختیاری چیت هه یه ده یكه ی فیدا
گیان ورۆح وعه شق وتاسه ت ، هۆش وبیری وه ك قه ڵات
چم له ده ست دێ ئیسته بۆتۆ وه ك ئه مه گ بیده م نیشان
با به ڕسته ی ساده بێژم گیان و رۆحی من فیدات
هه ڵاواردنی ئه رێنی
مایرۆن وینێر/وه ر گێڕان: ئیبراهیم ئیسماعیل پوور
ادامه مطلب
قه ندیل كوێ یه ؟
قه ندیل زه نجیره كێوێكی پڕ له شیو و دۆڵ و لووتكه و ئه شكه وت و ره وه زی سه خت و لێڕه وار و داوێنی كاكی به كاكی وزۆر شتی سه یر و سه مه ره ی تره . به پێی هێندێ له به ڵگه نهێنیه كانی باوه ڕپێكراو قووڵایی دڵی قه ندیل یه كێ له كانزا گه وره كانی ناوچه ی رۆژهه ڵاته .
ئه م ناوچه یه شوێنی ده سه ڵاتی نه ته وه یاساغه كانه . قه ندیل دایمه جێگای هه وارچی و كه ژه وان و ته ره گه ی ژنان و پیاوانی ته ره ی پارچه جیاجیاكان و جێی حه سانه وه و حه شارگه ی گرووپه دژبه ره كانی ده وڵه تانی ناوچه بووه .
به ڵام ئه وه ی كه جێی باس و سه رنجه ، ئه وه یه كه تا ئێستاشی له گه ڵدابێت ، هیچ كام له ده وڵه تانی ناوچه خۆیان به خاوه نی ئه م زه نجیره كێوه نازانن . كاتێ كه له رۆژ هه ڵاته وه ده درێته به ر شاڵاوو به خه ستی تۆپ باران ده كرێ و زه ره ر و زیان به دانیشتوانی ناوچه كه ده گات ، هیچ لایه نێك ( ده وڵه تێك ) نیه كه بڵێ هێرش كراوه ته سه ر خاكی و وڵاته كه ی كه وتۆ ته به ر په لاماری نیزامی.له هه مان كاتدا كه سه ربازانی تورك سنوور ده به زێنن و به چه كی سووك و قورس و هه روه ها به بۆردمانی فڕۆكه ش شاڵاوی بۆ دێنن و له كه ناڵه خه به ریه كانیانه وه راده گه یه نن كه سنووریان به زاندووه و له ده ره وه ی سنوور به دژی په كه كه خه ریكی ئۆپه راسیۆنن ، هیچ كام له ده وڵه تانی تر خۆیان به لایه نی هێرش بۆ كراو نازانن . وه كوو نه بایان دیبێت و نه بۆران و هیچ شتێك رووی نه دابێت ، ته نانه ت وه كوو هه واڵێكیش رای ناگه یه نن .
كاتێ ده وڵه تی توركیا حكوومه تی هه رێم ده خاته ژێر زه خته وه و داوای ده ر كردنی پارتی كرێكارانی كوردستان له خاكی هه رێم دا ده كات ، ئه وان ده ڵێن كه په كه كه له قه ندیله و له خاكی كوردستاندا نیه .
سه یرتر له مانه ئه وه یه كه ئه م شوێنه به پێی سووننه تی ناوچه كه و هه روه ها به پێی را و بۆچوونی حاكمان و ده مڕاستانی ئه مریكا ، نه كه وتۆته نێو جه غزی هێڵی دژه فڕینه وه و ئه مریكا وه كوو تاكه ده سه ڵاتداری وڵاتی عێراق خۆی به خاوه نی قه ندیل نازانێت . هه ر بۆیه ده بینین فڕۆكه كانی توركیا زۆر به ئازادی به سه ر ئاسمانیدا ده فڕن و ته نانه ت له لایه ن ناوه ند ه ئیتلاعاتیه كان و فڕۆكه گه ڕۆكه كانی ئه مریكاوه زانیاری تێر و ته سه لیان ده درێتێ و شوێنی خۆ حه شاردانی گریلاكانی په كه كه به ئه رته شی توركیا ده درێت .
دوای بۆردومانی قه ندیل له لایه ن فڕۆكه كانی توركیاوه و گه یشتنی ئه و هه موو زه ر ه ر و زیا نی گیانی و ماڵیه به خه ڵكی زه حمه تكێشی ناوچه كه ، هیچ وڵاتێك خۆی نه كرده خاوه نی و وه كوو به فره كه ی پار رۆیشت .
ئاخۆ قه ندیل كوێ یه ؟ !! قه ندیل ناوچه یه كی یاغی و كۆنترۆڵ نه كراوی رۆژهه ڵاتی ناوینه . بێ گومان هه موو ئارامی و ئاسایشی ناوچه كه به وێوه به ستراوه ته وه . تا ئه و كاته ی ئه شكه وت نشینانی ئه م شاخه سێحراویانه به هه ند وه رنه گیرێن و له ده سه ڵاتی ناوچه كه به شدار نه كرێن و وه كوو شارۆمه ندی خاوه ن كه رامه ت سه یر نه كرێن ، نائارامی و ئاڵۆزی هه روا باڵ به سه ر ئه م به شه ی گۆی زه وی دا ده كێشێ .
ته وسین
" بۆئه وانه ی رۆحی مردوو به به ر نه وه ی نوێدا ده كه ن "
رۆحتان
كه وی دژه
بۆ ساتێ
له نجه ی قه ل بێ ئوقره یه
دڵتان
په ری شێته
بۆ دیتنی
ره شه دێوێ بێزوو ده كا
په نجه
ده نێنه
ئه و قژه ی
كه لله ی رزیوكێڵگه یه تی
كه چی
به ردی سنگتان
هه نووكه ش
خۆشه ویستی و عه شقی ناوه
بێژن
جه رگتان به سه ر
سێڵێكی
كام داخه وه هه ڵقرچاوه
دڵی شاعێر
كاتێ شاعێر
له جێی وشه
دڵی خنیه لووله ی تفه نگ
دیلیش ئه و سا
له سه ر گڵكۆی
بووبه په یكه ر سڕو بێده نگ
زه عیفه
رۆحی من
تنۆكێك له رۆحی دایكمه
كه چی كاتێ
له و ئاوێنه دا
كه سۆزانیه كی
به ره چه ڵه ك سامی دایه ده ستم
خۆم ده بینم
ده بمه شێره قوڕینه یه كی
پرچن و
به دایكم ده ڵێم
زه عیفه
خاك
خودا
ئه وینی ویست و
ئێمه هه دا
چیا
رۆحی كوێستانی ویست و
ئێمه په نا
شه و
قه ڵافه تی ویست و
ئێمه چرا
نیشـتمان
خاكی پیرۆز ی ویست و
ئێمه برا
یاسا
یاسا سۆزی هه ناوی مرۆڤه
جارێ بۆنی
سه د به هاری لێوه دێ و
هه ندێ جاریش
بڵح و بۆ گه ن
له به هارستانی
گۆی زه وی
ودمی ده می عیسایه و
له قاقڕاوای وێنده رێش
بۆ گه نستانه بۆ گه نستان
نیشتمان
له تاقه تی نیشتمانی خۆم ده چم
به دیلی
ژه قنه مووتی
قووڕگی دژ به ر و
به ئازادیش لاوك بێژی
دیوه خانی
گه زیزه
له نگه رێ بگره
خۆ تۆ وات دابوو به ڵێنێ به دڵم رۆژی بـــــــــه رێ
تۆی ته وارنه فڕی به له ز بگری له سه ر وی له نگه رێ
هه نگی عاشق كه ئه ده ن پووره له ڕووی تۆ گوڵه كه م
نـیــــــــــــــه باكت كه دڵم وا له سیـــــــــــــنه دێته ده رێ
ئۆقره ناهێڵێ بــــــــــــــه رۆح و ته می ڕمیانه له ڕووی
كۆشكی عه شقم كه به نه زمی سێوی سینه ت ده لـــه رێ
رۆژوشه وداری ئه وینت بۆته كابــــــــــــــه ی دڵه كه م
غه یری میوه ی باوه رێنت نیـــــــــــه بۆ من سه مه رێ
چما نازانی كه چاوت چـــــــــــــــــــی له من ئه ستاندووه
چۆنه كه نابێژی كه عاشق لــــه شی بێ ڕۆح بۆ به رێ
بێ هومێدم ده می سه خڵه ت كه نه بــێ چه تری به زه ت
به ره هێڵه وته زی پایز گوڵـــــــــــی عومرم ده وه رێ
ده مه كه ی تۆ ژین ده به خشێ نه زی خۆت مه گره له من
باشه ما ڵ بــــــــــــۆنی هه ناسه ت بۆ هه رێمی گوڵ به رێ
پهروهردهلهسیستمی توتالیتاریزمدا
توتالیتاریزم بهفۆرم و شێوهگهل و ئایدۆلۆژیای جیاجیاوهسهر ههڵدهدات. ئهو وڵاتانهی خاوهنی دهوڵهتی بهقهوارهتوتالیتاریزمن، كوتومت وهكوو یهك ناچن. ههر دهوڵهتێكی لهم چهشنهتێدهكۆشێ ئایدۆلۆژیای خۆی داسهپێنێ. ئایدۆلۆژیای توتالیتر بهو فهلسهفهیهدهگوترێ كهجاژی جیهانبینی بهربڵاو لێدهدا. ئهم سیستمه، لهسهرهتادا بۆ وهدهست هێنانی دڵی جهماوهر بهدروشمی تایبهتهوهدێتهمهیدان و زۆرتر دروشمی نهتهوهو رهگهز و بیر و بژوای تایبهت و لهم چهشنهدروشمانهبهرز دهكاتهوه. بۆ گهیشتنی بهمهبهست و ئامانجی سهرهكییان و داسهپاندنی دهسهڵاتی خۆیان، دوژمنێكی زهبهلاح و دزێو دژ بهئایدۆلۆژیاكهیان ئهدۆزنهوهو دایمهوهكوو نهیارانی دهرهكی و ناوخۆ ناویان لێدهبهن. دهوڵهتانی توتالیتاریزم كاتێ بنچینهی دهسهڵاتیان داكوتا و تاقمی پاوانخواز و كهمینهی خاوهن كورسی، بزاچێكی رووكهشدار و بهرواڵهت كۆمهڵخوازیان خستهرێ و دامودهزگایهكی دیكتاتۆرانهیان پێك هێنا؛ لهم رێگایهوهرۆ دهچنهنێو تهواوی پێكهاتهكێن و سوچوقوژبنێكی كۆمهڵگا. بۆ كۆ كردنهوهی ههموو خهڵك لهبن سێبهری ئایدۆلۆژیایهكی دڵخوازدا، دهسهڵات و رێبهری بهكهسێكی پاقژی پێ بهخشراو ئهدهن و بهلهنێو بردنی ئازادییهتاكهكهسیهكان، دهوڵهتێكی یهكسان و سهنتراڵی بههێز چێ دهكهن. ئهم سیستمهلهكۆمهڵگادا پابهند بههیچ یاسایهك نیهو تهواوی هێزهكۆمهڵایهتییهكان دهخاتهریزی خزمهتگوزارانی خۆیهوه. گرینگترین كارێك كهئهم شێوهدهسهڵاتهبۆمان و مهوجوودیهتی خۆی دهیكا ئهوهیهكهبهرهكانی ئێستا و داهاتوو بهجۆرێك پهروهردهبكات كهنهك ههر بهرژهوهندییهكانی نهچنهخانهی مهترسییهوه، بهڵكوو مان و مهوجوودیهت و بهرژهوهندیهكانی لهم رێگایهوهمسۆگهر بكرێت. ئهم دهوڵهتانهسیستمێكی پهروهردهی یهكسانبۆ كۆمهڵگا دابین دهكهن و لهراستیدا سیستمی پهروهردهدهكهنهماشینێك كهلهسهرێكهوهمنداڵانی تێ دهخهن و لهلایهكی ترهوهبهلهقاڵبدراوی دهیان هێننهدهر. ماشینێك كهبهرههمهكهی بهرهیهكی شێوهمێگهل و یهك دهست و یهك رهنگه. لهسیستمی پهروهردهی توتالیتاریزمدا كهسایهتی تاكهكهس لهبهردهم دهسهڵاتی بێسنووردا هیچ ئازادییهكی نیهو تهنیا مافێك كهپێی رهوا دهبیندرێ ئهوهیهكههیچ كات خۆی لهجهماوهر جیا نهكاتهه. ئهم تاكهدهبێ وێژای خهڵكانی تر لهبهستهڵهكی هێوری و گوێژایهڵیدا ببێتهسههۆڵ و لهئاگردانی تاقمی دهسهڵاتداردا ببێتهكۆڵوو. ئهم سیستمهههوڵی بۆ دروست كردنی مرۆچێكی شێوهنوێیه. ئهم مرۆچهئهبێ بهشێوهیهكی ئهبهدی خاوهنی خهسڵهتی وهفاداری و دڵسۆزی بۆ سیستمی توتالیتێر و سهرۆك و ئایدۆلۆژیاكهی بێت. ئهم سیستمهمرۆچێك بهرههم دێنێ كهوێژای كهم بوونی رادهی داواكاریهكانی ههردهم ئامادهی خۆبهخت كردن لهپێناوی ئامانجهكانی ئهودا بێت. لههیچ فهرمانێك لاری نهكا و هیچ كات لهبهرانبهر حكومهتدا خۆی بهخاوهن ماف و كهرامهت نهناسێ. توتالیتاریزم فیكری خۆی لهبنهژهتی ئهم فێر كردنهدا دهبینێتهوهكهدهیهوێ بهدووپات كردنهوهی ئهحكامهجزمییهكانی رهوا بوون و مهشروعیهت بهخۆی ببهخشێ. ئامانجی دان پێدانراوی ئهم ئایدۆلۆژیایهدرووست كردنی ئهو مرۆچهنوێیهیهلهگهڵ ئهو كۆمهڵگایههاوئاههنگ و تهبایهكهسیستم نیازی سهقامگیر كردنی ئهو كۆمهڵگایهی لهدهروون دایه. واتهئهو كۆمهڵگا و تاكهكهس وهك یهك بهرههم دێنێ، تا هیچ كات نهلهرێی كۆمهڵگاوهزیانی پێ بگا و نهلهرێی تاكهكهسهوه. بهم پێیهئهم مرۆچهپێویستی بهفێرگهیهكی نوێ ههیه. فێرگهیهك كهههر وهكوو فێرگهپێشكهوتووهكانی وڵاتانی كراوهدوو چینی مامۆستا و قوتابی لهخۆی دهگرێ. بهم جیاوازییهی كهلهم سیستمهدا ههر كام لهم دوو چینهبهجۆرێك لهقاڵب دراون و بهژێوهبهری سیاسهتهكانی ئهو حكومهتهن.
ئامانجی ئهم جۆرهفێركردنه، پهروهردهكردنی كهسانێكهكهپێناسهیان لهچوارچێوهی پیاوهتی و پاڵهوانخوازی دادهكرێ. بهپێی ئهم فێركردنهلاوهكان ئهبێ ژیانی كهسانێك بكهن بهسهرچهشنی خۆیان كهبهمێژوو واتا دهبهخشن و نابێ بههیچ جۆرێك لهرۆحی رهخنهگری و ئازادی و لێكۆڵینهوهبهشدار بن و ناشێ خاوهنی خهسڵهتهكانی ترسی لهم چهشنهبن. لهم سیستمهدا باشترینی ئهو بایهخانهی كهشیاوی فێر كردنن، ئهوانهن كهبۆ كۆمهڵگایهكی ئازارێیشهدهشێن و پیاوانهلهقهڵهم ئهدرێن و دهچنهوهنێو سووننهتهكان و قارهمان پهروهرهی سهرچڵیانه. ئهم بایهخانهلهگهڵ چێژ وهرگرتن و شارستانییهتی نوێ و ژیانی گوماناوی شار دردۆنگن. مامۆستاكانی ئهم سیستمهئهشێ مروچهنوێكان جۆرێ پهروهردهبكهن كهخاوهنی خهسڵهتی نیزامی بن. دیارهلهئاوهها سیستمێكدا یاسا غهریبهو دهسهڵات ههموو شتێكه.
آموزش و پرورش دوران روشنگري و مدرن
در اروپا با اعتراض عالماني چون "مارتين لوتير" دين مسيح از شكل خرافي خود مقداري خارج گرديد وراه را براي عقلانيت و علم باز نمود . قدرت كليسا كم كم رو به ضعف نهاد و نهاد ها ي قدرتمند اجتماعي به وجود آمدند . در اين دوره گا م هايي در قلمرو علم برداشته شد و به نتيجه ها ي مهمي رسيد . ظهور بزرگ انديشمندان علم روند پيشرفت اروپاييان را سرعت بخشيد.
فرانسيس بيكن با ارائه ي انديشه ها ي نو راه را براي پيشرفت در علم هموار ساخت . او بر اين عقيده بود كه پايبند بودن به عقايد ديگران ، گونه اي بت پرستي است . او نخستين گام در راه درست انديشيدن را ، رها شدن از پيروي كوركورانه مي ديد . او هر آنچه را مانع سر راه بود و آدمي را به كج انديشي مي كشانيد ،بت ناميد .
بعد از وي " دكارت " پدر فلسفه ي نو با شكلي بنيادي ، خود فلسفه را از هر گونه تبعيت وارهانيد و بر آن شد تا همه ي آموخته ها و انديشه هايش را از نو بيازمايد تا در نهايت انديشه ها را بر بنيادي نو استوار سازد .
بعد از وي " كومينوس " و " جان لاك " نيز هر كدام به شيوه اي به علم خدمت نمودند و موجبات ترقي و پيشرفت را فراهم آوردند . با ظهور نظرات مخالف در اروپا زمينه براي مقايسه ها فراهم گرديد .
جان لاك وظيفه ي آموزش و پرورش را بار آوردن افراد مطابق و متناسب با چگونگي اجتماع آنان مي دانست ، در صورتي كه " روسو " كار تربيت را پيش از هر چيز دور نگهداشتن طبيعت انساني از پليديهاي جامعه مي شمرد . روسو بر اين عقيده بود كه تمدن روح انسان را تباه كرده است . تمدن با دور كردن انسان از طبيعت او را از نيك بختي دور كرده است . زيرا انسان به طبيعت نيك است ولي جامعه او را بد مي كند . انسان به طبيعت و در حالت طبيعي آزاد است ولي جامعه او را به بردگي مي كشاند.
اين مطالب ارائه شده در آن زمان باعث گرديد كه انسان ها باري ديگر سيستم تربيتي خود را بررسي نمايند و با بازشناختن دوباره ي آنها در بهبود هر چه بيشتر و بهتر آن بكوشند . روسو با نوشتن كتاب
"پيمان اجتماعي " راه را براي انسجام قدرت باز نمود و زمينه را براي ايجاد يك جامعه ي آزاد بنا نهاد .
امانوئل كانت با نوشتن كتاب هاي فراواني ، دگرگوني هايي در انديشه و نگرش فلسفي به وجود آورد. او بررسي جريان تربيت را از فروترين مرتبه ي آن يعني انضباط آغاز كرده ، به تربيت در معناي بر خورداري از فرهنگ و تمدن ، وسرانجام به تربيت اخلاقي مي رسد . در تربيت از نظر كانت انضباط جايگاه ويژه اي دارد . اما برقراري انضباط به هيچ رو به معني به كار بردن خشونت نيست . همچنان كه خدش مي گويد :
"انضباط نبايد وحشيانه باشد . زيرا كودك همواره بايد به آزادي خود تا آنجا كه به زيان آزادي ديگران نيست آگاه باشد .از ديدگاه كانت كه ديدگاهي مدرن است تربيت است كه انسان را انسان مي كند .
در عصر كانت انضباط ، فرهنگ ، آراستگي و پيراستگي از خصوصيات زندگي هستند . اما وي مي گويد كه تا عصر تربيت اخلاقي راهي دراز در پيش است .تاكيد بر آزادي در انديشه ي كانت باعث به وجود آمدن تمايز با انديشه ي فيلسوفان ما قبل خود مي گردد . آموزش و پرورش از نظر كانت تربيتي است كه در آن همه چيز بسته به بنيان گذاردن اصل هاي درست و راهنمايي كودكان به فهميدن و پذيرفتن اصل هاست .آموزش وپرورش دوران روشنگري از انديشه ي عشقي و محبت خواه " پستالو تسي " نيز بهره نبرده است . پستالوتسي بر آن بود كه نيك بختي در محبت و نيكو خواهي است .ذات تربيت نه در آموزش بلكه در محبت است .او تربيت را شكوفاندن هماهنگ توانا يي هاي نهفته ي آدمي تعريف كرده بر آن است كه اين كار بايد با پيروي از قانون هاي طبيعي رشد صورت گيرد . پستا لوتسي هم به تبعيت از روسو مي گويد : كه راه درست تربيت در پيروي از طبيعت است و خود زندگاني پايه ي تعليم و تربيت مي باشد .
آموزش و پرورش دوران معاصر با روان شناسي همراه مي گردد و به وسيله ي اين علم جان تازه اي مي گيرد .در قلمرو روانشناسي و آموزش وپرورش كار " هربارت " از اهميت خاصي بر خوردار است . با كار هربارت آموزش وپرورش بر بنياد روانشناسي استوار مي گردد و جنبه ي علمي مي يابد . هربارت روش آموزش وپرورش را از اصل هاي روانشناسي نتيجه مي گيرد و مقصد آن را از اخلاق ، وتاكيد مي كند كه همه ي كار آموزش وپرورش براي دست يافتن به هنر و اخلاق است .
با ظهور فروبل و تاثير او بر تربيت ، آموزش وپرورش با مراحل آگاهي و تعين آن وارد قلمرو زندگي كودك مي شود . در اين مرحله از پيشرفت آموزش وپرورش ، بحث دانش آموز محوري به ميان آمد وبراي نخستين بار كودك در مركز جاي گرفت . در اين دوره به كودكي نه چون دوره ي نقص و نياز وناتواني بلكه چون دوره اي سرشار از زندگاني و شادابي و سر زندگي نگريسته شد .
با پديد آمدن مكتب پراگماتيسم و ظهور دانشمنداني چون ويليام جيمز و جان ديويي ، آموزش وپرورش دگرگوني چشمگيري به خود ديد . در اين مرحله از پيشرفت آموزش وپرورش ، انديشه ي سودمند و به كارآمدن به ميان آمد كه جان ديويي فيسوف آمريكايي اين انديشه را در آموزش وپرورش به كار بست .
در انديشه ديويي ، نقش فلسفه ي هگل و توجه به زمينه ي تاريخي و فرهنگي و اجتماعي انسان و همچنين توجه به فلسفه ي " داروين " و مسئله ي تحول زيستي نمايان است . تجربه در آموزش وپرورش با انديشه ي ديويي شكل نويني به خود گرفت . ديويي از ديدگاه فلسفه ي سياسي ، دموكراسي را شايسته ترين قسم حكومت مي دانست . بر همين اساس نام كتاب خود را " دموكراسي و آموزش وپرورش " نهاد . به عقيده ي او دموكراسي تنها يك روش سياسي براي اداره ي جامعه نيست . بلكه بيش از هر چيز ، يك روش زندگي است . ديويي در رابطه با نقش تجربه در آموزش وپرورش با استفاده از تعريف مشهور " آبراهام لينكلن " از دموكراسي مي گويد : تربيت از تجربه به وسيله ي تجربه و براي تجربه است . وارد شدن اصل تجربه به آموزش و پرورش پيشرفت ديگري بود كه در تاريخ آموزش وپرورش ثبت گرديد . در زمان ديويي پژوهش در آموزش و پرورش مهم تلقي گرديد . تدريس در مدارس حول محور پژوهش و كنجكاوي كودك مي چرخد . در سطح كلان به پژوهش ارج نهاده مي شود . تقريبا تمام تحولات در آموزش و پرورش نوين از فيلتر پژوهش مي گذرد و با پژوهش و تحقيق است كه هر روز در آموزش و پرورش تغيرات محسوسي ايجاد مي گردد و در راستاي اعتلاي تعليم وتربيت تحقيق و پژوهش حرف اول را مي زنند .
حه سار و سه حه رێكی گنخاو
هۆ شه و بێداره مه سته كه
هه ناسه ت
له ئاوس بوونی شه و د ه زێ
گه رای سه دان خۆر
له داوێنی كچی هه ر به یانێك
كۆ ته رازووی گه ردنی عیسایه كن
دره نگانی ئه مڕۆكه ش
له گورگه زێی عه شقدا
ماچ پژانی ئه م شه قامه ت
تا بڵێی عاشقتری كردم
سه ر به هه ر كۆ ڵانێكدا ده كه م
بۆنی ماچێكی ته ڕی ئاوێزانی پرچی خاوت
ئامێزم بۆ ده گرێته وه
هۆ شه و بێداره مه سته كه
ئه و هۆنراوانه ی كه له به ر تیشكی
ئاسكه چاوی شه رمنتدا
گۆچت كردن
بۆ نی خاك و نمه بارانی
گوڵجاڕی رۆحی سه وزی عه شق
ده كه ن به جامانه ی
گه ردنی شه ماڵ و
شه وگه ڕێكی بێ سامان و شێت
شێت له پێخه فی شه و ده هاڵێ و
ده ركه به ده ر كه ی شار ده پێوێ
وێڵه به دوو حه زێكی مزردا
وه كوو ئارام گرتن له دوو توێی
لێوێكی پڕ بزه و ناز
هه ناسه كه م
ماچ پژانی پرچی خاوت
هه ر شه و ته عبیر له شێت بوونی من ده كه ن
شاعێر شێت و شه و شێت و دڵدار شێت و
حه سار به رین
ئه م حه ساره
له مێژ ساڵه بۆنی لمی
قه وزه گرتووی زه لكاوی تێ زاوه
له به ر ده ر كه ی هاتووچۆ دا
چه ند ده ركه وانێكی چاو شۆڕ
به كه پۆ یه كی دیجیتاڵییه وه
بۆن به زار و گوێچكه و
چاو و لووتمانه وه ده كه ن
كێ بۆنی زه لكاوی لێ نه یه
قه مته ری ده كه ن
هۆ شه و بێداره مه سته كه
ئیمه چیمان خسته ئامێزی ژینه و ه
چاومان كرده زامستان و
گوڵجاڕێكمان خسته چاوی ،
به ر پێمان به هه ناومان ئه رخه وانی كرد و
هه نارێكی سوورو گه شمان
ده نك ده نك له لێوی
ژینكه رانی سه ر گۆی زه وی هه ڵسوو
كه چی ته نیا ده ركه یه كیش
بۆ ده رباز بوون شك نابه ین
هۆ شه و بێدار ه مه سته كه
حه سار حه زی له ئاسمانی خۆ ڵه مێشی كرد و
نووته كستانی خسته سینه ی
ئێمه ش زه ینی ره نگمان
له هه ناوا كوێر كرده وه و
داهۆڵ داهۆڵ
تێكڕا چۆله كه ترسێن
باڵی بێ هێزیمان فش كرده وه
هه ر په له وه رێكی عاشق
كه له سه ر كه لله ی
ئاوه ز ره تێنمان
سه ودای هێلانه ی بوو
وتمان قیروو سیا له به ر حه وشه وان
با بفڕێ
تۆوی گوڵ و هێلكه ی ئاوه ز و
هێلانه ی ئه وینمان
بۆ حه ساری ئه و دیو نارد
ئێمه ی شه كه ت
له سه ر گازی پشت و لمی حه سار
دیداری حه وشه ی ئه و دیوما ن
به لۆی بوغچه ی مه رگه وه گرێ دا
تۆ هه ر مه ست و هه ر بێدار
منیش هه ر شێت
به یانیتان باش
كوڕان و كچانی
لم و قه وزه و نووته كستان و
ره نگ نه دیو
به یانیتان باش
پارێزه رانی كه پۆی دیجیتاڵی
ته رمی حه ز
پێش كه ش به هونه رمه ند؛ 'ما مۆستا قادرئه لیا سی'
با ڵای تا وان هێند ه به رزه گوپی خۆریش ده گه زێ
بۆیه شه خته هه موو ڕۆژێ له وێستگه ی د ڵ داد ه به زێ
په ڕه سێلكه ی بزه ڕۆیی له وڵا تێكا كه وا
هه ر به یا نێ به زه بوونی ده نێژن ته رمی حه زێ
خۆر ئه دا پڕشنگ له پشت وڕووگه هه رتاریكی یه
شان و مل داده هێزێ و ڕووه هه ر وا ده ته زێ
من سنوو رێكم له كفر و چی گو نا هه له منا
كه به دڵپا كی ئه به م هه ر سوژده بۆ باخه ڕه زێ
بیرو مێشكه هه موو قاقڕ وه كوو پێده شتی لمه
ئه م به هه شته قووڕ وه سه ركا كه نه كا له لم گه زێ
گه لێ تاسه وحه زی باران بێ نمێك لاچووله ڕوو
بێژی ئه م هه وره به ژانه سه ری ئه مسا ڵیش نه زێ
ڕه وه ئا ڵ واچوونه وه نێوگه رووی له رزۆكی مناره
ڕۆحی داوه ت ده گه رێ هه ر له ده ما ران به له زێ
نه زی په ردوو كه ئه به خشێ بۆنی وه یشوو مه و ڕچیان
خێڵی زاوا بۆ نه پێچن بووكی ئا وات له قه زێ
به ته وێڵی چر چی شا خا ڕسته یه ك زێڕین ئه ڵێ
به له زی ڕه شه با یه كوا پیره هه وراز ئه به زێ
شه وه ژانێك له باڵای
ئه ستێره یه كه وه پێچراو ئێمه به یان
هه ر هه موومان
تارایه كی زێڕینمان
به روخساری عه شق دا دا
ژانێك په ڵه هه ورێكی داگرت و
ئێمه پاش نمه بارانێك
لێومان به لێوی نێرگزه وه شه ڕابی كرد
ژان له قه ڵافه تی شاره وه ئاڵا و
قرمه ی شكانی ئێسكه كان
ده نگۆی پێچایه شه وی شار و
ئێمه موچڕكێكی ره نگ ترساوی باڵا به رزمان
به ده روازه ی شاره وه هه ڵواسی
ئه م ده روازه ئه لبۆمێكی
به ساڵاچووی ره نگ بزڕكاوی به سنگه وه
چه ند روخسارێكی زراو تۆقیو و
به ژنی چه ماوه ی په رتووكاو
ده ریایه ك شه پۆلی خنكاو و
چه ند ملوانكه ی خۆڵه مێشی هه نیسك و
له سه ر هه موانه وه دوو ماری راساوی
سه ر كۆ ته دارێكی گه نده ڵ
.............................
شار پیره پیاوێكی به سامه
نه رۆژ ژومێرێكی له باخه ڵدا و
نه كات ژومێرێكی به مه چه كه وه
لێره ... ئه مڕۆ دوێنێ یه و دوێنێ سبه ی
له بن كه وای مراد خانی ئه م پیاوه دا
سینه یه ك پڕ راز و تاسه
فایلی دوێنێی سه دان هیلالی جێژنی قوربان و
فایلی ئه مڕۆی رۆحی سه وزی مناڵان و
فایلی سبه ی هه گبه یه ك حه ز و تاسه و
داڵانێك له كۆ تایی به ر زه خ و
هه یوانێك و
شۆڕابه ی هێشوه ترێ
له گیرفانی سه ر دڵیدا
وێنه ی ده یان
نا مرابه گ شه ڕه فخان و
شۆڕه سواری جوانه مه رگه
...................
ئێره شاره و پیره پیاو
ئه لبومێكی نوێی به ده سته وه
ئێره شاره و به فر
كلوو كلوو پێڵوی چاومان
قورس ده كا و ......
سۆمامان
بۆ دیتنی
گه زیزه ی قه دپاڵی گوند و
فواره ی گۆڕه پانی ناوه ندی
شار هه ر به گوڕه
ئێره شاره و.........
 | |
|
| ||
شاندور پتۆفی شاعیری ئازادیخوازی مه جارستان
وه رگێرله فارسیه وه : ئیبراهیم ئیسماعیل پوور (شه ما ڵ )
شاندرۆ پتۆفی شاعیری گه وره ی مجارستانه ،كه له ریزی به نا وبانگترین شاعیرانی شۆرشگێری جیهان
دایه . قاره مانێكه كه شێعره كانی وژیانی ئاوێنه ی باڵا نوێنی ئازادیخوازی گه لێكه .شێعر وژیانی شاندۆر
پتۆفی له گه ڵ ژیانی گه له كه ی ئاوێته یه، به جۆرێك كه نه ك هه رشێعره كانی به ڵكوو ژیانیشی بۆ داهاتووی
نه ته وه كه ی وهه روه ها ئازادیخوازانی جیهان به خت كرد .ژیانی پتۆفی وه ك ژیانێكی ئاسیایی شتێكی ئه
وتۆنیه ،به ڵام بۆ ناسین وپه رده لابردن له سه ر ژیانی راسته قینه ی ده بێ لا په ڕه ی مێژووی گه لێك هه
ڵدینه وه. چونكه ژیانی ئه وبه مێژووی پڕله ئازایه تی وشانازی گه له كه یه وه به ستراوه ته وه . پتۆفی له
رۆژی هه وه ڵی ژانویه ی سالی 1823 ی زایینی له مه جارستاندا چاوی به ژیان هه لێناوه . بنه ماله كه ی وه
رزێڕێكی ساده ی ئه و وڵاته بوون . به هۆی دهست كورتیه وه، بنه ماله كه ی نه یانتوانی ته واو پێی بخوێنن.
ژیانی پتۆفی له مناڵیه وه ئا وێته ی نهست كورتی و نه داری بووه. هه ر فۆ یه له قوتابخانه راده كا و وه ك ده
ورگێری شانۆ به پێ و بێ كه ره سه بۆ گه ڕان له وڵاتی پان و به رینی خۆی دا ده كه وێته ڕی و هه رله
وڕێگایه شه وه ناسیاوی ته واو له سه رخه ڵكی چه وساوه ی وڵاته كه ی په یدا ده كاو وئاگای له وه رزێڕه
كان ده بێ كه چۆن وه ك دیل و كۆیله بێ كرێ ودراو فۆ خاوه ن موڵكه كان كار ده كه نو له شه ڕدا بۆ پاراستنی
هه ر ئه و خاوه ن مۆ ڵكانه ش ده كوژرێن یان وه ك سواڵكه رێك ده به ده ر وپه رێشان له وپه ڕی نه داری دا
ده مرن. پتۆفی ته نیا به و سه فه رانه رازی نابێ وخه ریكی فێر بوونی زمانه كانی زیندووی جیهان ده بێ و له
مێژوو و ئه ده بیاتی سه رده م وشاره كانی رابردووی وڵاته كه ی وجیهان دا ئاشنا ده بێ و هه روه ها چیرۆ
ك و ئه فسا نه و بابه ته فولكۆریه كانی گه له كه ی كۆده كاته وه و به وجۆره په ره به زانیاری خۆی ده دا.
پتۆفی هۆگری مێژووی شۆڕشی گه وره ی فه ڕانسه ده به بێ و به خویندنه وه ی ئه و مێژووه چاوكراوه ترده
بێ، پاشان دێته سه رئه و با وه ڕه ی كه بۆ لایه نگری له نه دارانی وڵاته كه ی و رزگار كردنیان له ژێر چه
پۆكه ی چه وسێنه ر و خاوه ن زه وی ده بێ گه ل راپه ڕێ. له چاره كی دووهه می سه ده ی نۆزده هم دا مه
جارستان له ژێر ركێفی ئیمپراتوری ئۆتریش دا ده بێ. كاتێ گڵپه ی شۆڕشی فه ڕهنسه له پاریس دا نێله سه ند،
بیری ئازادیخوزی ومرۆڤدۆستی و دورشمی ئازادی و به رامبه ری و برایه تی له سه رانسه ری ئه وروپا دا په
ره ی پێ دراو ته واوی گه لانی كۆیله و بێ به ش كه وتنه جم و جۆل و تروسكه ی ئه و شۆڕشه له دڵان گه ڕا.
گه لی مه جاریش وێڕای گه لانی تر بۆ وه دست هێنانی سه ربه خۆیی نه ته وه ی و ئازادی خۆی تێ كۆشاو له
و بواره دا رۆشنبیرانێك وه ك پتۆفی نه ك هه ر بۆ سه ر به خۆیی نه ته وه یی خۆیان، به ڵكو بۆ سه ر به
خۆیی وڵاتانی تریش خه باتیان كرد. خه بات ته نیا بۆ وه ده رنانی بێگانه له وڵات نه بوو، به ڵكو ده یانویست فه
سادی كۆ مه ڵایه تی و زۆربێژی تاقمی حاكم له نێو به رن و كۆ مه ڵی دیل و نه داری وڵاته كه یان به به خته
وه ری وئازادی بگه یه نن. له درێژه ی خه باتی شۆڕشگێڕانێكی وه ك پتۆفی، له مه جارستان دا شێوه سه ربه
خۆییه ك دروست بوو، ئه ویش بریتی بوو له دروست بوونی په رله مانی ده وڵه تی به ناوی "دیت " كه له وێدا
نوێنه ران خوازیاری ئاڵ و گۆڕی كۆ مه ڵایه تی بوون. پتۆفی له سالی 1840دا وه ك نووسه ر له كۆوارێكی ئه
ده بی كۆمه ڵایهتی بوداپست دا ده ستی به خزمه ت كرد. خوێندنه وه ی له رادبه ده ر و وه ده ست هێنانی ئه
زمونی زۆر له سه فه ره كانی دا كه گه ره كیان بوو له په رله مان دا به پاڕانه وه مافێك بۆ خه ڵك بستێنن و سه
ر به خۆیی وڵت دابین بكه ن، زۆر قه ڵس و توڕه بوو. ئه و بڕوای وا بووكه ته نیا كه ڵك وه رگرتن له هێزی
گه ل وپشتیوانی كۆمه ڵانی چه وساوه ده توانێ ئاواتی گه ل وجه ماوه ر بێنێته دی. ئه و شاعیره بوو به شه
مێكی هه ڵگیرساو و هه مووشۆڕشگێڕانی له خۆ ی كۆ كرده وه. ته نیا به ئاڵ و گۆڕێكی كۆمه ڵایه تی رازی نه
بوو، به ڵكو به رنامه یه كی بنه ڕه تی پێشنیار كرد كه له وێدا باسی كۆتایی هاتنی دیلا یه تی وه رزێر و ئازادی
خه ڵك و مسۆگه ر بوونی سه ر به خۆیی نه ته وه یی كرا بوو.
شێعری پتۆفی هه میشه چرای رێگه ی خه ڵك بووه و له خه وی قورسی راپه ڕاندوون. به سه رنج دانی شێعره
كانی ده رده كه وێ كه ئه و شاعیره مه زنه له شا و تاقمی ده سته ڵاتدار به قین بووه به چا وێكی دوژمنانه وه
روانیویه تیه ئیمپراتور و تزاره وه و...به كه ڵك وه رگرتن له ئه فسانه كانی وڵات بووه ته هانده ری پیا و ژنی
زێده خۆشه ویسته كه ی. پتۆفی له شه ڕی سه ر به خۆ یی دا به شداری كردووه وله گه ڵ هێزی كۆ نه په ره
ست و خۆێنمژی ئیمپراتوری دا ده سته و یه خه بووه ودوای چه ند شه ڕی ئازایانه، سه ره نجام له ها وینی
ساڵی 1849 له شه ڕێكی نابه رانبه ر دا له رۆژی 31 ی ژوئیه له شگسوار له پێناوی ئا ما نجه پیرۆزه كانی دا
گیانی به خت كردووه . ئه مه له كاتێك دایه كه شاعیر ته مه نی له 27 ساڵ تێ نه په ڕی بوو. به و جۆره قاره
مانێك كه ژیانی بۆ وه دهست هێنانی ئازادی وسه ر به خۆیی به خت ده كات ، ناوی كه ریزی قاره مانه كانی
دیكه ی جێهان دا تۆ مار ده كرێ. ژنێك و منداڵێك و كۆ مه ڵێ شێعر و دنیایه ك بیره وه ری و ئازایه تی نواندن
میراتی شاعیری مه زنی مه جارستان دێته ئه ژمار. رازی گه وره یی پتۆفی له وه دایه كه دڵ و شێعری له گه
ڵ ژیانی گه له كه ی دا ئاوێته یه و وانه ی ئازادی ونه ته وه په ره ستی بۆ كۆ مه ڵانی خه ڵك ده ڵێته وه.
شێعر
ئه ی شێعری پیرۆز!
چۆنت سووك و چرووك ده كه ن
گه وره ییت ده نێنه ژێر پێ
ئه و گه وجانه ی
پێیان وایه گه وره ت ده كه ن !
گۆی راگره
ئه و غه یب زانه بێ بیر و باوه ڕانه
هاوار ده كه ن
تۆ كۆ شكێكی
به ده ستی ده وڵه مه ندان رازاویه ته وه و
ته نیا خاوه نی كه وشی بریقه داره كان
ده توانن بێنه ژووره وه
ئاخ !
ده بێده نگ بن !
پێغه مبه ره درۆینه كان
ده بێده نگ بن
ئیوه راستی له وشه یه كتاندا نیه
نانا ! شێعر كۆشك نیه
كه ده وڵه مه نده په تا كان
بۆ هه ڵبه ستی پڕو پووچ
كۆ ببنه وه له نێویدا
شێعر گه لێ گه وره تره
ماڵێكی زۆر به شكۆیه
بۆ به خته وه رو چاره ره ش وه كوو یه كه
درگا ی له سه ر گشت شاعیری ئاواڵایه
شێعر زیا ره تگایه كی زۆر پیرۆزه
هه موو كه س ده توانێ لێی ژوور كه وێ
ته نانه ت ئه و كه سانه ی كه وا پێخا وسه
یان كه وشی بریقه داری له پێ دایه
ئووتی 1847
شه ڕم له خه ونمدا دی
دوێ شه و له خه وما شه ڕم دی
داوایان له مه جا ره كان ده كرد بچن بۆ شه ڕ
وه كوو سه رده می خۆ ی
بۆ بانگهێشتن
شمشیرێكی خۆێناوییان به نیشتمانا ده گێڕا
به دیتنی ئه و شمشێره راده په ڕین
ته نانه ت ئه وانه ی ته نیا
دڵۆپێ خوێن له ده ماریاندا ده گه ڕا
هیچكه س بۆ پووڵ و پاره شه ڕی نه ده كرد
خه باتی گشتیان له به ر تاجی زێڕینی ئازادی بوو
رۆژی گۆبه ندی ئیمه بوو
زه ماوه ندی من و تۆ، خۆشه ویسته كه م
منیش بۆ وه ی له ڕێگه ی نیشتمانمدا
خۆم به خت بكه م
چاو پۆشیم كرد
ته نانه ت له هه وه ڵ شه وی
زه ماوندمان ،
دژوار نیه خۆ شه ویستم
رۆژێكی وا رۆیشتن به ره و پیری مه رگ .
خۆشه ویستم ! ئه گه ر چاره نووسم وا بێ
به راستی هه ر ئا وا ده كه م
ئه و جۆره ی كه له خه وما دیم
سپتامبری 1845
قاره مانه كۆنه پۆ شه كان
من ده توانم شێعره كانم بنه خشێنم
به وشه ی شیرین و نه رم و نیان
وه ها تۆ بیا نڕازێنمه وه
كه شیاوی كۆشكه كان بن
بچنه جێژوانی كیژانی به ده و خۆ ش گوزه ران
به ڵام خۆ بیر و هه رزی من
بۆ لاوانی ته وه زل و خوێڕی نابن
كه ژیانیان ته نیا له به ر
عه یش و نۆش و هه وه س ده وێ
ئه و لاوانه
تۆپی خنكا و و شمشێری مردوون
له پێخه فی ژه نگا خه ویان لێ كه وتووه
گه رچی شه ڕ درێژه ی هه یه و
له و شه ڕه دا
هزر و بیر جێگای ئه وانی گرتووه ته وه
له و شه ڕه دا منیش به شداری ده كه م و
له نێو ریزی سه ربازانی هێزی خۆما
شان به شانی شێعره كانم و
ئه و خه باتكاره لاوانه
خه بات ده كه م
سه ربازانی به رگ دڕاو پیناوی
به ڵام نه به ز
كه به هێز و باوه ڕه وه هه ڵمه ت ئه به ن
ئه وه ی كه بۆ سه ربازێكیش شا نازییه
نه به زی و ئازایه تییه
جل و به رگی تازه نیه
گه ر بزانم شێعره كانم دوای خۆم ده مرن
گۆیی پێ ناده م
ئه گه ر ئه وان دهبێ له شه ڕدا گیان بده ن
لێیان گه ڕێن، ده با بمرن
به ڵام، ئه ی دیوانه مه زنه كه م
تۆ پیرۆزی
چونكه تۆ گۆ ڕستانێكی
كه ئه ندێشه شه هیده كانی تێدا نێژراوه
ئه و قاره مانانه ی له رێی
ئازادی دا گیانیان داوه
ئاوریلی 1847
عه شق و ئازادی
عه شق و ئا زادی
خوازیاری ئه و دووه م ئه من
گیانم ته رخانی رێی عه شقه و
عه شقیش قوربانی ئازادی
ئه م وتاره له گۆ ڤاری ئاوێنه ی ژماره 44،43دابڵاو بۆ ته وه.
| ||
| ||
وتووێژ له گه ڵ به رپرسی فێرگه ی زمانی
كوردی سۆمای سه قز " ئیبراهیم ئیسماعیل پوور "
پرسیار : ئێوه وه كوو ناوه ند ێك كه كار بۆ زمانی كوردی ده كه ن له م
سه ر ده مه دا زمانی كوردی چۆن هه ڵده سه نگێنن ؟
وڵام : زمان سیستمێكی پێوه ندی تایبه تی مرۆڤه ، كه به شێوه گه لێكی جۆراو جۆر پێناسه
كراوه . زمان ناسی زانستێكه كه زمان وه كوو نیزامێكی سه ر به خۆ ده بینێ و له سه ده ی
نۆزده هه مدا پێشكه وتنێكی زۆری به خۆیه وه دیتووه . مرۆڤ ناسه كان پێناسه كردنی زمان
به جۆرێك له پێشكه وتنی مرۆڤ ئه زانن . ئه م ره وتی پێناسه كردنه،كاتی زیندوو بوونه وه
ی بیری نه ته وایه تی و وه گه ڕ كه وتنه وه ی دووباره ی ئه م باسه به شێوه یه كی زانستی
پاش ته واو بوونی دوو شه ڕی جیهانی له ناوچه ی ئیمه دا ها تۆ ته ئاراوه .گه لانی رۆژ هه
ڵاتی ناوه راست پاش به ش به ش بوون و درووست بوونی ده وڵه ته نه ته وه ییه كان كه
وتنه بیری زمانه وه . هه ركام به پێی ده سه ڵات و توانا و راده ی رۆشنبیری خۆیان
بۆساغكرد نه وه ی زمانه كه یان هه وڵیان دا.نه ته وه كانی خاوه ن قه واره ی سیاسی ، به
یارمه تی گه رم و گوڕی ده وڵه تی خۆیان پاراستنی زمانه كه یان وه ئه ستۆ گرت . زمانێكی
رێكوپێك و كه م كێشه و زیندوویان بۆ خۆیان ساغكرده وه .سه ره رای ئه مانه باسی جێی سه
رنج ئه وه یه كه هێشتا به و حاڵه شه وه له به ر ده م هه ڕه شه و توانه وه دان .به م پێیه نه ته
وه كانی بێ به ش له قه واره ی سیاسی و ده سه ڵات ئه شێ له به ر ده م چ هه ڕه شه یه كی
ترسناك دا بن .
زمانی كوردیش به هۆی نه بوونی قه واره یه كی سیاسی و سنووری تایبه ت و – سه ره ڕای
ده نگۆی كۆتایی جۆگرافیا – جۆگرافیایه كی تایبه تی به فه زایه كی فیكری و ئایینی و سیاسی
و نه ته وه ییه وه ، له گه ڵ ئاڵۆزی و كێشه گه لێكی تایبه تدا رووبه رووه . زاڵبوون وسه
ردار بوونی كلتووروزمانی خاوه ن قه واره ی سیاسی زاڵ به سه رزمانی كوردیدا ، یه كێ له
هۆ یه به ر چاوه كانی لاواز بوونی ئه م زمانه له باری مێژوویی و رابردوووه وه یه . له لایه
كی تریشه وه زمانی كوردی وه كوو زمانێكی زیندووو به هێزكاری بۆ نه كراوه و به
خاوی
ماوه ته وه . كه وابوو زمان و كولتوورێكی له م چه شنه ناتوانێ شێوه یه كی به ر چاو و هه
ر وه ها بنه مایه كی رۆحی و فیكری و كه سایه تیه كی به هێز بۆ نه ته وه كه ی بخوڵقێنێ .
هه ر بۆ یه ئه ندامانی ئه م كۆ مه ڵگایه به م پێناسه وه كه له زمان هه یانه ره نگه زۆر به
باشی و به شێوه یه كی زانستی و پسپۆڕانه كاری بۆ نه كه ن .به م هۆ یه ئه شێ به شێوه یه
كی زانستی و ئاكاده میك كاری جیدی بۆ بكرێ تا له م لاشه وه بۆ شاییه كانی پڕ بكرێته وه و
ئه ندامانی كۆمه ڵگای كورده واریش ئه وسا له سۆ نگه ی زمانه كه یا نه وه هه ست به
كه سا یه تی و گه وره یی بكه ن . ئه م هه ست به كه سایه تی كردنه ده بێته هۆ كه ئیمه ش
وه كوو هه موو نه ته وه كانی تر له شارستانیه تی جیهاندا به شدار ببین و خۆمان به خاوه نی
كولتوورێكی ره سه ن و به هێز بزانین. له په نا ئه وه شدا به متمانه وه له هه ڕه شه كانی
بپارێزین .
هه ر بۆ یه ره نگه یه كه م هه نگاو بۆ ده رباز كردنی زمانی كوردی له ئاسته نگه كان
ناسینی كێشه كان بێت . زمانی كوردی خاوه نی چه ند زاراوه ی ده وڵه مه نده .ره نگه هه
موو كوردان نه توانن له زاراوه سه ره كیه كان به قه د یه ك تێبگه ن .له به ر ئه وه ی ئه م
زاراوانه زۆر له گه ڵ به كدا جیاوازن ، تا راده یه ك كه هێندێ له خاوه ن راكان پێیان وایه
كه ئه م زاراوانه هه ر كامیان بۆ خۆیان زمانێكی سه ر به خۆن و به ته واوی له یه ك جیان و
سیاسه ت ده خوازێ به یه ك زمان و یه ك ریشه یان بزانین . جیاوازی نێوان زاراوه ی
كرمانجی باكوور وباشوور له رووی سامانی وشه و گڕاماتیكه وه جیاوازییه كی گه وره یه.ئه
م دوو زاراوه سه ره كییه هه ر كام به ئه لفوبێی جیاواز ده نووسرێن و هه ر كامیان كه
وتوونه بن كارتێكردنی زمانی سه ر ده سته وه ( نه ته وه ی سه رده ست ) . به ڵام سیاسه تی
ناوچه كه و حه زی گشتی ئه مه ده خوازێت كه جیاوازی یه كان كه م بكرێنه وه . له لایه كی
تریشه وه نووسین به لاتین و رێنووسی عه ره بی درووست بوونی جیاوازیه كان زیاتر په ره
پێ ئه دا . سه ره رای هه موو ئه م شتانه زمانی كوردی زمانێكی ده وڵه مه نده و ده توانێ یه
كێك له زمانه زیندووه كانی گه ردوون بێت . ده بێ هیواداربین كه پاش درووستبوونی
كۆرێكی زانیاری پسپۆڕ و خاوه ن ده سه ڵات ، قه وار ه ی سیاسی كوردیش بتوانێ زمانی كوردی
بێ كێشه و گرفت بكات .
پرسیار : ئیوه وه كوو فێرگه ی سۆما به سه رنجدان به و كێشه و شێوه
زمان ناسییه كه ئیستا له ئارادایه چ كارێك بۆ زمانی كوردی ده كه ن ؟
وڵام : فێرگه ی زمانی كوردی سۆما لقێكه له كۆمه ڵه ی فه رهه نگی سۆمای مه هاباد ، كه
ساڵی( 1379) به ده ستی برای دڵسۆز كاك ره حیم سوڵتانی دامه زراوه . ئه و ناوه نده له
زۆربه ی شاره كانی كوردستان لقی هه یه . ناوه ندی سۆمای سه قز له ساڵی (1383)ه وه
ده ستی به كار كردووه و تا ئێستا كۆ مه ڵێك لاوی خوێنده وار و دڵسۆز له بواری فه رهه نگ
و زمانی كوردیدا په ر وه ر ده كردووه . ئه م فێرگه یه له چوار قۆناغی رێنووس ورێزمان
ولاتین وخوێندنه وه ی ده قه باڵاكانداكار بۆزمانی كوردی ده كات . فێرگه ی سۆما بۆئه وه ی
توانیبێتی زاراوه سه ره كیه كانی كوردی له یه ك نزیك بكاته وه له دووشێوه رێنووسی
عه ره بی ولاتین كه ڵك وه رده گرێ وهه ردووشێوه كه فێری خوێندكاران ده كات. دیاره ته
نیا فێركردنی دووشێوه رێنووسه كه نابێته هۆی نزیك كردنه وه ی دووزاراوه سه ره كی یه كه.
هه ربۆیه ویستوومانه له راده ی تواناماندا ده قه كان به هه ردوو شێوه هه ڵبژێرن وبه تایبه ت
له كتێبی قۆناغی لاتیندا ئه م شته وه به رچاو گیراوه .جیا له مانه ش فێرگه ی سۆمای سه قز
به شانازی یه وه توانیویه تی تاقمێك لاوی شاعیرونووسه ر په روه رده بكات كه له حه فته
نامه ومانگنامه و ماڵپه ڕه كاندا بابه ت بڵاو ده كه نه وه.
پرسیار:بۆداهاتووی ئه م ناوه نده چ به رنامه یه كتان هه یه ؟
وڵام : سۆماناوه ندێكی خه ڵكی یه وبه پێی گۆڕانكاری یه كان گۆڕانی به سه ر دێت. له بیری
ئه وه داین كه بتوانین كتێبه كانی هه رچوار قۆناغه كه له گه ڵ زمانناسی وزانستی ئه مڕۆیی
ئه م چه مكه زیاتر لێك نزیك بكه ینه وه و به تایبه ت بۆ قۆناغی ده قه باڵاكانی زمانی كوردی
كتێبێك ئاماده بكه ین كه وێژه ی هه موو ناوچه كانی كوردستان له خۆی بگرێ .بۆ ئه م
مه به سته ش له گه ڵ چه ند زانا و دڵسۆزی ئه م بواره بڕیارمان داوه به ئه نجامی بگه یێنین.
ده قه باڵاكانی كوردی ئه شێ شێعر ورۆمان و سه فه رنامه و باسی زانستی و به گشتی
هه مووبا به ته كا نی نووسینی كوردی بگرێته خۆی . ئه مه ش كاری ساده وزووبه
ده سته وه ده ر نیه ، به ڵكووكاربۆكردنێكی ئێجگارزۆری گه ره كه.
پرسیار: ناوه ندی سۆمای سه قزله گه ڵ چ گیروگرفتێكدارووبه ڕوویه؟
وڵام : گرفتی سه ره كی ئه م ناوه نده نه بوونی جێو مه كانی تایبه ته .ئه م ناوه نده له پێش
هه مووشتێكدا جێگایێكی سه ربه خۆو تایبه تی گه ره كه، كه كرێی مانگانه و جێگای ناسه ر
به خۆوناستانداردكۆڵه ی كوتاوین.
به داخه وه كاری فه رهه نگی ودانانی كلاسی كوردی ته نانه ت ئه وه نده داهاته شی نیه كه
بتوانێ كرێی مانگانه ی خۆی ده ربێنێته وه . هه ربۆیه تا ئێستا دابینكردنی خه رجی سۆما له
سه رشانی خۆمان بووه و بۆ راپه ڕاندنی كاره كا نیش چه ند لاوی دڵسۆز و خوێنگه رم
ئه ویندارانه به سه خاوه ته وه كاری بۆ ده كه ن. لێره دا جێی خۆیه تی كه وه كوو گله یی روو
بكه مه نووسه ران وشاعیران ودڵسۆزانی زمانی كوردی شاره كه م كه به داخه وه بێجگه له
چه ندهاورێ ونووسه ری هێژا، كه س سه ردانی نه كردوین وده ركه ی لێ نه كردووینه ته
وه به پێویستی ده زانم سپاس وپێزانینی خۆمان بۆ ئه ودڵسۆزانه بنێرین كه ئاوڕیان له
كتێبخانه ساواكه مان داوه ته وه وكۆمه ڵێك كتێب وگۆڤاری باشیان بۆ ناردووین.
