شاندور پتۆفی شاعیری ئازادیخوازی مه جارستان
وه رگێرله فارسیه وه : ئیبراهیم ئیسماعیل پوور (شه ما ڵ )
شاندرۆ پتۆفی شاعیری گه وره ی مجارستانه ،كه له ریزی به نا وبانگترین شاعیرانی شۆرشگێری جیهان
دایه . قاره مانێكه كه شێعره كانی وژیانی ئاوێنه ی باڵا نوێنی ئازادیخوازی گه لێكه .شێعر وژیانی شاندۆر
پتۆفی له گه ڵ ژیانی گه له كه ی ئاوێته یه، به جۆرێك كه نه ك هه رشێعره كانی به ڵكوو ژیانیشی بۆ داهاتووی
نه ته وه كه ی وهه روه ها ئازادیخوازانی جیهان به خت كرد .ژیانی پتۆفی وه ك ژیانێكی ئاسیایی شتێكی ئه
وتۆنیه ،به ڵام بۆ ناسین وپه رده لابردن له سه ر ژیانی راسته قینه ی ده بێ لا په ڕه ی مێژووی گه لێك هه
ڵدینه وه. چونكه ژیانی ئه وبه مێژووی پڕله ئازایه تی وشانازی گه له كه یه وه به ستراوه ته وه . پتۆفی له
رۆژی هه وه ڵی ژانویه ی سالی 1823 ی زایینی له مه جارستاندا چاوی به ژیان هه لێناوه . بنه ماله كه ی وه
رزێڕێكی ساده ی ئه و وڵاته بوون . به هۆی دهست كورتیه وه، بنه ماله كه ی نه یانتوانی ته واو پێی بخوێنن.
ژیانی پتۆفی له مناڵیه وه ئا وێته ی نهست كورتی و نه داری بووه. هه ر فۆ یه له قوتابخانه راده كا و وه ك ده
ورگێری شانۆ به پێ و بێ كه ره سه بۆ گه ڕان له وڵاتی پان و به رینی خۆی دا ده كه وێته ڕی و هه رله
وڕێگایه شه وه ناسیاوی ته واو له سه رخه ڵكی چه وساوه ی وڵاته كه ی په یدا ده كاو وئاگای له وه رزێڕه
كان ده بێ كه چۆن وه ك دیل و كۆیله بێ كرێ ودراو فۆ خاوه ن موڵكه كان كار ده كه نو له شه ڕدا بۆ پاراستنی
هه ر ئه و خاوه ن مۆ ڵكانه ش ده كوژرێن یان وه ك سواڵكه رێك ده به ده ر وپه رێشان له وپه ڕی نه داری دا
ده مرن. پتۆفی ته نیا به و سه فه رانه رازی نابێ وخه ریكی فێر بوونی زمانه كانی زیندووی جیهان ده بێ و له
مێژوو و ئه ده بیاتی سه رده م وشاره كانی رابردووی وڵاته كه ی وجیهان دا ئاشنا ده بێ و هه روه ها چیرۆ
ك و ئه فسا نه و بابه ته فولكۆریه كانی گه له كه ی كۆده كاته وه و به وجۆره په ره به زانیاری خۆی ده دا.
پتۆفی هۆگری مێژووی شۆڕشی گه وره ی فه ڕانسه ده به بێ و به خویندنه وه ی ئه و مێژووه چاوكراوه ترده
بێ، پاشان دێته سه رئه و با وه ڕه ی كه بۆ لایه نگری له نه دارانی وڵاته كه ی و رزگار كردنیان له ژێر چه
پۆكه ی چه وسێنه ر و خاوه ن زه وی ده بێ گه ل راپه ڕێ. له چاره كی دووهه می سه ده ی نۆزده هم دا مه
جارستان له ژێر ركێفی ئیمپراتوری ئۆتریش دا ده بێ. كاتێ گڵپه ی شۆڕشی فه ڕهنسه له پاریس دا نێله سه ند،
بیری ئازادیخوزی ومرۆڤدۆستی و دورشمی ئازادی و به رامبه ری و برایه تی له سه رانسه ری ئه وروپا دا په
ره ی پێ دراو ته واوی گه لانی كۆیله و بێ به ش كه وتنه جم و جۆل و تروسكه ی ئه و شۆڕشه له دڵان گه ڕا.
گه لی مه جاریش وێڕای گه لانی تر بۆ وه دست هێنانی سه ربه خۆیی نه ته وه ی و ئازادی خۆی تێ كۆشاو له
و بواره دا رۆشنبیرانێك وه ك پتۆفی نه ك هه ر بۆ سه ر به خۆیی نه ته وه یی خۆیان، به ڵكو بۆ سه ر به
خۆیی وڵاتانی تریش خه باتیان كرد. خه بات ته نیا بۆ وه ده رنانی بێگانه له وڵات نه بوو، به ڵكو ده یانویست فه
سادی كۆ مه ڵایه تی و زۆربێژی تاقمی حاكم له نێو به رن و كۆ مه ڵی دیل و نه داری وڵاته كه یان به به خته
وه ری وئازادی بگه یه نن. له درێژه ی خه باتی شۆڕشگێڕانێكی وه ك پتۆفی، له مه جارستان دا شێوه سه ربه
خۆییه ك دروست بوو، ئه ویش بریتی بوو له دروست بوونی په رله مانی ده وڵه تی به ناوی "دیت " كه له وێدا
نوێنه ران خوازیاری ئاڵ و گۆڕی كۆ مه ڵایه تی بوون. پتۆفی له سالی 1840دا وه ك نووسه ر له كۆوارێكی ئه
ده بی كۆمه ڵایهتی بوداپست دا ده ستی به خزمه ت كرد. خوێندنه وه ی له رادبه ده ر و وه ده ست هێنانی ئه
زمونی زۆر له سه فه ره كانی دا كه گه ره كیان بوو له په رله مان دا به پاڕانه وه مافێك بۆ خه ڵك بستێنن و سه
ر به خۆیی وڵت دابین بكه ن، زۆر قه ڵس و توڕه بوو. ئه و بڕوای وا بووكه ته نیا كه ڵك وه رگرتن له هێزی
گه ل وپشتیوانی كۆمه ڵانی چه وساوه ده توانێ ئاواتی گه ل وجه ماوه ر بێنێته دی. ئه و شاعیره بوو به شه
مێكی هه ڵگیرساو و هه مووشۆڕشگێڕانی له خۆ ی كۆ كرده وه. ته نیا به ئاڵ و گۆڕێكی كۆمه ڵایه تی رازی نه
بوو، به ڵكو به رنامه یه كی بنه ڕه تی پێشنیار كرد كه له وێدا باسی كۆتایی هاتنی دیلا یه تی وه رزێر و ئازادی
خه ڵك و مسۆگه ر بوونی سه ر به خۆیی نه ته وه یی كرا بوو.
شێعری پتۆفی هه میشه چرای رێگه ی خه ڵك بووه و له خه وی قورسی راپه ڕاندوون. به سه رنج دانی شێعره
كانی ده رده كه وێ كه ئه و شاعیره مه زنه له شا و تاقمی ده سته ڵاتدار به قین بووه به چا وێكی دوژمنانه وه
روانیویه تیه ئیمپراتور و تزاره وه و...به كه ڵك وه رگرتن له ئه فسانه كانی وڵات بووه ته هانده ری پیا و ژنی
زێده خۆشه ویسته كه ی. پتۆفی له شه ڕی سه ر به خۆ یی دا به شداری كردووه وله گه ڵ هێزی كۆ نه په ره
ست و خۆێنمژی ئیمپراتوری دا ده سته و یه خه بووه ودوای چه ند شه ڕی ئازایانه، سه ره نجام له ها وینی
ساڵی 1849 له شه ڕێكی نابه رانبه ر دا له رۆژی 31 ی ژوئیه له شگسوار له پێناوی ئا ما نجه پیرۆزه كانی دا
گیانی به خت كردووه . ئه مه له كاتێك دایه كه شاعیر ته مه نی له 27 ساڵ تێ نه په ڕی بوو. به و جۆره قاره
مانێك كه ژیانی بۆ وه دهست هێنانی ئازادی وسه ر به خۆیی به خت ده كات ، ناوی كه ریزی قاره مانه كانی
دیكه ی جێهان دا تۆ مار ده كرێ. ژنێك و منداڵێك و كۆ مه ڵێ شێعر و دنیایه ك بیره وه ری و ئازایه تی نواندن
میراتی شاعیری مه زنی مه جارستان دێته ئه ژمار. رازی گه وره یی پتۆفی له وه دایه كه دڵ و شێعری له گه
ڵ ژیانی گه له كه ی دا ئاوێته یه و وانه ی ئازادی ونه ته وه په ره ستی بۆ كۆ مه ڵانی خه ڵك ده ڵێته وه.
شێعر
ئه ی شێعری پیرۆز!
چۆنت سووك و چرووك ده كه ن
گه وره ییت ده نێنه ژێر پێ
ئه و گه وجانه ی
پێیان وایه گه وره ت ده كه ن !
گۆی راگره
ئه و غه یب زانه بێ بیر و باوه ڕانه
هاوار ده كه ن
تۆ كۆ شكێكی
به ده ستی ده وڵه مه ندان رازاویه ته وه و
ته نیا خاوه نی كه وشی بریقه داره كان
ده توانن بێنه ژووره وه
ئاخ !
ده بێده نگ بن !
پێغه مبه ره درۆینه كان
ده بێده نگ بن
ئیوه راستی له وشه یه كتاندا نیه
نانا ! شێعر كۆشك نیه
كه ده وڵه مه نده په تا كان
بۆ هه ڵبه ستی پڕو پووچ
كۆ ببنه وه له نێویدا
شێعر گه لێ گه وره تره
ماڵێكی زۆر به شكۆیه
بۆ به خته وه رو چاره ره ش وه كوو یه كه
درگا ی له سه ر گشت شاعیری ئاواڵایه
شێعر زیا ره تگایه كی زۆر پیرۆزه
هه موو كه س ده توانێ لێی ژوور كه وێ
ته نانه ت ئه و كه سانه ی كه وا پێخا وسه
یان كه وشی بریقه داری له پێ دایه
ئووتی 1847
شه ڕم له خه ونمدا دی
دوێ شه و له خه وما شه ڕم دی
داوایان له مه جا ره كان ده كرد بچن بۆ شه ڕ
وه كوو سه رده می خۆ ی
بۆ بانگهێشتن
شمشیرێكی خۆێناوییان به نیشتمانا ده گێڕا
به دیتنی ئه و شمشێره راده په ڕین
ته نانه ت ئه وانه ی ته نیا
دڵۆپێ خوێن له ده ماریاندا ده گه ڕا
هیچكه س بۆ پووڵ و پاره شه ڕی نه ده كرد
خه باتی گشتیان له به ر تاجی زێڕینی ئازادی بوو
رۆژی گۆبه ندی ئیمه بوو
زه ماوه ندی من و تۆ، خۆشه ویسته كه م
منیش بۆ وه ی له ڕێگه ی نیشتمانمدا
خۆم به خت بكه م
چاو پۆشیم كرد
ته نانه ت له هه وه ڵ شه وی
زه ماوندمان ،
دژوار نیه خۆ شه ویستم
رۆژێكی وا رۆیشتن به ره و پیری مه رگ .
خۆشه ویستم ! ئه گه ر چاره نووسم وا بێ
به راستی هه ر ئا وا ده كه م
ئه و جۆره ی كه له خه وما دیم
سپتامبری 1845
قاره مانه كۆنه پۆ شه كان
من ده توانم شێعره كانم بنه خشێنم
به وشه ی شیرین و نه رم و نیان
وه ها تۆ بیا نڕازێنمه وه
كه شیاوی كۆشكه كان بن
بچنه جێژوانی كیژانی به ده و خۆ ش گوزه ران
به ڵام خۆ بیر و هه رزی من
بۆ لاوانی ته وه زل و خوێڕی نابن
كه ژیانیان ته نیا له به ر
عه یش و نۆش و هه وه س ده وێ
ئه و لاوانه
تۆپی خنكا و و شمشێری مردوون
له پێخه فی ژه نگا خه ویان لێ كه وتووه
گه رچی شه ڕ درێژه ی هه یه و
له و شه ڕه دا
هزر و بیر جێگای ئه وانی گرتووه ته وه
له و شه ڕه دا منیش به شداری ده كه م و
له نێو ریزی سه ربازانی هێزی خۆما
شان به شانی شێعره كانم و
ئه و خه باتكاره لاوانه
خه بات ده كه م
سه ربازانی به رگ دڕاو پیناوی
به ڵام نه به ز
كه به هێز و باوه ڕه وه هه ڵمه ت ئه به ن
ئه وه ی كه بۆ سه ربازێكیش شا نازییه
نه به زی و ئازایه تییه
جل و به رگی تازه نیه
گه ر بزانم شێعره كانم دوای خۆم ده مرن
گۆیی پێ ناده م
ئه گه ر ئه وان دهبێ له شه ڕدا گیان بده ن
لێیان گه ڕێن، ده با بمرن
به ڵام، ئه ی دیوانه مه زنه كه م
تۆ پیرۆزی
چونكه تۆ گۆ ڕستانێكی
كه ئه ندێشه شه هیده كانی تێدا نێژراوه
ئه و قاره مانانه ی له رێی
ئازادی دا گیانیان داوه
ئاوریلی 1847
عه شق و ئازادی
عه شق و ئا زادی
خوازیاری ئه و دووه م ئه من
گیانم ته رخانی رێی عه شقه و
عه شقیش قوربانی ئازادی
ئه م وتاره له گۆ ڤاری ئاوێنه ی ژماره 44،43دابڵاو بۆ ته وه.
